वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार २०२६ : ऑप्टोजेनेटिक्स आणि मेंदूच्या कार्याचे रहस्य लेख : विज्ञानकट्टा प्रकाशाचा एक किरण आणि मेंदूतील विद्युत संदेश! आपण एखादी सुंदर फुलपाखरू पाहतो, गरम वस्तूला हात लागल्यावर हात मागे घेतो किंवा एखादी आठवण अचानक मनात येते. या सर्व क्रियांमध्ये मेंदूतील चेतापेशी महत्त्वाची भूमिका बजावतात. पण एक प्रश्न विचार करून पाहा : मेंदूतील एखाद्या विशिष्ट पेशीसमूहामुळे एखादी क्रिया घडते की त्या वेळी तो केवळ सक्रिय असतो? या दोन्ही गोष्टींमध्ये फरक आहे. हा फरक समजून घेण्यासाठी शास्त्रज्ञांना मेंदूतील विशिष्ट चेतापेशींच्या क्रियेवर नेमके नियंत्रण मिळवता आले, तर किती उपयोग होईल! २०२६ च्या शरीरक्रियाशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्काराने कार्ल डिसेरोथ (Karl Deisseroth), पीटर हेगेमन (Peter Hegemann) आणि जॉर्ज नागेल (Georg Nagel) यांच्या संशोधनाचा गौरव केला. प्रकाशाला प्रतिसाद देणाऱ्या आयन वाहिन्यांचा शोध आणि ऑप्टोजेनेटिक्स या तंत्रज्ञानाच्या विकासातील त्यांचे योगदान मेंदूविज्ञानासाठी महत्त्वाचे ठरले. सुरुवात झाली एका सूक्ष्म शैवालाच्या अभ्यास...

रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार २०२६ : हेन्री कागन आणि केन्सो सोआई लेख : विज्ञानकट्टा एकसारखे दिसणारे, पण वेगळे वागणारे रेणू! आपण आरशासमोर उभे राहिलो, की आपली प्रतिमा दिसते. ती आपल्यासारखीच दिसते; पण तिच्या उजव्या आणि डाव्या बाजूंची मांडणी उलट असते. आपला डावा हात आणि उजवा हात हेही याचे उत्तम उदाहरण आहे. आता विचार करा : आपल्या शरीरात असलेल्या एखाद्या रेणूचीही अशी आरशातील प्रतिमा असू शकते का? आणि ती प्रतिमा मूळ रेणूसारखीच वागेल का? या प्रश्नाचे उत्तर औषधनिर्मितीपासून ते पृथ्वीवरील जीवनाच्या उगमापर्यंत अनेक विषयांशी जोडलेले आहे. २०२६ च्या रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्काराने हेन्री बी. कागन (Henri B. Kagan) आणि केन्सो सोआई (Kensō Soai) यांच्या कायरेल रेणूंच्या निर्मितीशी संबंधित महत्त्वपूर्ण संशोधनाचा गौरव केला. त्यांच्या कार्यामुळे रासायनिक अभिक्रियांमध्ये विशिष्ट त्रिमितीय रचना असलेले रेणू अधिक प्रमाणात कसे तयार होऊ शकतात, हे समजून घेण्यास मदत झाली. रेणूंनाही असते त्रिमितीय रचना! रसायनशास्त्रात आपण रेणूंची रासायनिक सूत्रे शिकतो. उदाहरणार्थ, पाण्याचे सूत्र H₂O आहे. पण रेणू म्हणजे क...

भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार २०२६ : फ्रान्सिस हॅल्झेन आणि न्यूट्रिनोचा शोध पृथ्वीच्या आरपार जाणारे कण! कल्पना करा, तुम्ही एखाद्या अंधाऱ्या खोलीत उभे आहात. तुमच्या शरीरातून असंख्य सूक्ष्म कण जात आहेत; पण तुम्हाला त्यांची जाणीव होत नाही. ते तुमच्या शरीरातूनच नव्हे, तर पृथ्वीच्या प्रचंड जाड थरातूनही जवळजवळ कोणताही अडथळा न येता प्रवास करू शकतात! हे एखाद्या विज्ञानकथेतील वर्णन वाटेल. पण हे कण प्रत्यक्षात अस्तित्वात आहेत. त्यांना म्हणतात न्यूट्रिनो (Neutrino) . २०२६ च्या भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्काराने या कणांचा शोध घेण्याचा नवा मार्ग विकसित करण्यात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या फ्रान्सिस हॅल्झेन यांचा गौरव केला. दक्षिण ध्रुवावरील बर्फात उभारलेल्या IceCube Neutrino Observatory या विशाल वेधशाळेच्या उभारणीत त्यांची निर्णायक भूमिका होती. या वेधशाळेच्या मदतीने विश्वातील अतिशय ऊर्जावान घटनांमधून येणाऱ्या न्यूट्रिनोंचा अभ्यास करता येतो. न्यूट्रिनो म्हणजे नेमके काय? न्यूट्रिनो हा अतिशय कमी वस्तुमान असलेला, विद्युतभार नसलेला मूलकण आहे. तो पदार्थाशी अत्यंत कमी प्रमाणात परस्परक...