एका साध्या सावलीपासून सुरू झालेली वेळ मोजण्याची कहाणी! आपण रोज घड्याळ पाहतो. १२ वाजता → १ → २ → ३ → ४ → … → १२ घड्याळाचे काटे नेहमी Clockwise म्हणजेच घड्याळाच्या दिशेने फिरतात. पण कधी तुम्ही विचार केला आहे का— घड्याळाचे काटे उलट दिशेने, म्हणजे Anticlockwise का फिरत नाहीत? याचे उत्तर थोडे आश्चर्यकारक आहे. घड्याळाच्या काट्यांची दिशा ठरवणारा कोणताही भौतिकशास्त्रीय नियम नाही. ही दिशा इतिहासातून आलेली एक परंपरा आहे. आणि या कहाणीची सुरुवात होते… सूर्य आणि सावलीपासून! घड्याळाच्या आधी वेळ कशी मोजली जात होती? आज आपल्याकडे मोबाईल, डिजिटल घड्याळे आणि स्मार्टवॉच आहेत. पण हजारो वर्षांपूर्वी माणसाकडे अशी कोणतीही साधने नव्हती. मग वेळ कशी मोजायची? माणसाने निसर्गाचे निरीक्षण केले. सूर्य उगवतो → आकाशात सरकतो → सावलीची दिशा बदलते → सूर्य मावळतो. यातून एक साधी कल्पना आली. जमिनीत एक काठी उभी करायची. सूर्यप्रकाशामुळे तिची सावली जमिनीवर पडते. सूर्याची आकाशातील स्थिती बदलत जाते तसे सावलीचे टोकही सतत बदलत जाते. या तत्त्वावर तयार झालेले उपकरण म्हणजे— सूर्यघड्याळ — Sundial सूर्यघड्याळामध्ये एक काठी क...
“मोबाईलची बॅटरी 100% झाली आहे, आता चार्जर काढ!” आपण घरात ही सूचना अनेकदा ऐकतो. पण खरंच 100% चार्ज झाल्यानंतर मोबाईल चार्जिंगला लावून ठेवला तर बॅटरी खराब होते का? मोबाईलचा स्फोट होऊ शकतो का? की आधुनिक मोबाईल स्वतःच चार्जिंग नियंत्रित करतात? चला, या रोजच्या जीवनातील प्रश्नामागचे विज्ञान समजून घेऊया! सर्वप्रथम एक महत्त्वाची गोष्ट... आजच्या बहुतांश स्मार्टफोनमध्ये लिथियम-आयन (Lithium-ion) किंवा लिथियम-पॉलिमर (Lithium-polymer) बॅटरी वापरली जाते. या बॅटरीमध्ये चार्जिंगचे नियंत्रण करणारी इलेक्ट्रॉनिक यंत्रणा असते. त्यामुळे बॅटरी 100% झाल्यानंतर चार्जर पूर्वीसारखा सतत मोठ्या प्रमाणात विद्युतप्रवाह बॅटरीमध्ये ढकलत राहात नाही. म्हणजेच— “100% झाल्यावरही बॅटरीमध्ये सतत वीज भरत राहते” — हे योग्य नाही. मात्र याचा अर्थ 100% चार्ज झाल्यावर मोबाईल कायम चार्जिंगला ठेवणे पूर्णपणे चांगले आहे, असेही नाही. मग नेमके काय होते? 100% झाल्यावर चार्जिंग कसे नियंत्रित होते? मोबाईलमध्ये बॅटरीचे तापमान, व्होल्टेज आणि चार्जची स्थिती तपासणारी Battery Management System (BMS) किंवा संबंधित चार्जिंग नियं...