कल्पना करा… तुम्ही चंद्राच्या पृष्ठभागावर चालत आहात. तुमच्या पायाखाली मऊ, राखेसारखी धूळ आहे. तुम्ही एक पाऊल पुढे टाकता आणि चंद्राच्या मातीत तुमच्या बुटाची स्पष्ट पाऊलखूण उमटते. आता एक मजेदार प्रश्न— ही पाऊलखूण उद्या दिसेल का? १०० वर्षांनी? १०,००० वर्षांनी? की लाखो वर्षांनीसुद्धा? याचे उत्तर आहे— हो, चंद्रावरील पाऊलखुणा पृथ्वीवरील पाऊलखुणांपेक्षा अविश्वसनीयपणे जास्त काळ टिकू शकतात. पण त्यामागे नेमके विज्ञान काय आहे? चला समजून घेऊया. पृथ्वीवर पाऊलखूण किती काळ टिकते? समुद्रकिनाऱ्यावर वाळूत पाऊलखूण उमटवा. थोड्याच वेळात वारा वाहतो, लाट येते किंवा पाऊस पडतो आणि ती पाऊलखूण नाहीशी होते. मातीमध्ये उमटलेली पाऊलखूणही कालांतराने वारा, पाऊस, पाणी, वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक प्रक्रियांमुळे बदलते. पृथ्वीवर वारा, पाऊस आणि पाण्यामुळे होणारी धूप सतत चालू असते. पण चंद्रावर परिस्थिती पूर्णपणे वेगळी आहे. चंद्रावर वारा आणि पाऊस नाही! चंद्राला पृथ्वीसारखे दाट वातावरण नाही. त्यामुळे तेथे पृथ्वीसारखा वारा किंवा पाऊस नाही. परिणामी पृष्ठभागावर उमटलेल्या खुणा पुसून टाकणारी नेहमीची नैसर्गिक प्रक्रिया ते...
एका साध्या सावलीपासून सुरू झालेली वेळ मोजण्याची कहाणी! आपण रोज घड्याळ पाहतो. १२ वाजता → १ → २ → ३ → ४ → … → १२ घड्याळाचे काटे नेहमी Clockwise म्हणजेच घड्याळाच्या दिशेने फिरतात. पण कधी तुम्ही विचार केला आहे का— घड्याळाचे काटे उलट दिशेने, म्हणजे Anticlockwise का फिरत नाहीत? याचे उत्तर थोडे आश्चर्यकारक आहे. घड्याळाच्या काट्यांची दिशा ठरवणारा कोणताही भौतिकशास्त्रीय नियम नाही. ही दिशा इतिहासातून आलेली एक परंपरा आहे. आणि या कहाणीची सुरुवात होते… सूर्य आणि सावलीपासून! घड्याळाच्या आधी वेळ कशी मोजली जात होती? आज आपल्याकडे मोबाईल, डिजिटल घड्याळे आणि स्मार्टवॉच आहेत. पण हजारो वर्षांपूर्वी माणसाकडे अशी कोणतीही साधने नव्हती. मग वेळ कशी मोजायची? माणसाने निसर्गाचे निरीक्षण केले. सूर्य उगवतो → आकाशात सरकतो → सावलीची दिशा बदलते → सूर्य मावळतो. यातून एक साधी कल्पना आली. जमिनीत एक काठी उभी करायची. सूर्यप्रकाशामुळे तिची सावली जमिनीवर पडते. सूर्याची आकाशातील स्थिती बदलत जाते तसे सावलीचे टोकही सतत बदलत जाते. या तत्त्वावर तयार झालेले उपकरण म्हणजे— सूर्यघड्याळ — Sundial सूर्यघड्याळामध्ये एक काठी क...