निळा न दिसणारा निळा चंद्र

चंद्र निळा कधी असतो का? असा प्रश्न विचारला तर आपण म्हणू की काहीही हं! असं कधी असतं का?

बरोबर आहे, कारण साधारणपणे दररोज आपण चंद्र बघत असतो आणि नेहमी तो पांढरा दिसतो. कधीतरी लाल रंगाची छटा दिसली की तो प्रकाशाचा परीणाम आहे असे आपण म्हणतो.

मग 2021 वर्षीच्या नारळी पौर्णिमेच्या चंद्राला निळा चंद्र ( ब्ल्यू मून) म्हणत होते. असे का? नासाच्या म्हणण्यानुसार तर निळा चंद्र दर दोन-तीन वर्षांनी होणारी खगोलीय घटना आहे. 

चला तर मग समजून घेऊया की हा नेमका प्रकार आहे. चंद्र हा पृथ्वीभोवती 29.5 दिवसांत एक फेरी पूर्ण करतो. म्हणजे साडेएकोणतीस दिवसांनी पौर्णिमा येते आणि संपूर्ण चंद्र आपल्याला दिसतो. या साडेएकोणतीस दिवसांचा एक चांद्रमास (महिना) असतो. यावरून आपण असे मानतो की एका वर्षात बारा पौर्णिमा असतील पण चांद्रवर्ष केवळ 354 (29.5×12) दिवसांचेच असते. त्यामुळे दोन ते तीन वर्षांनी एका कॅलेंडर वर्षात एक चांद्रमास शिल्लक येतो म्हणजे एक पौर्णिमा जास्त (यालाच कदाचित अधिक मास असेही म्हणतात)

यामुळे एका कॅलेंडर वर्षात आलेल्या या अधिकच्या पौर्णिमेच्या चंद्राला ब्ल्यू मून म्हणतात. एका कॅलेंडर महिन्यात आलेला दुसरा चंद्र म्हणजे निळा चंद्र.

पण खरेच कधी चंद्र निळ्या रंगाचा दिसू शकतो का?

तर हो! पण हे खूप दुर्मिळ आहे. 1883 साली इंडोनेशियातील क्राकाटोआ बेटावरील ज्वालामुखीच्या उद्रेकावेळी खूप मोठ्या प्रमाणावर राख, धूळ निर्माण झाली आणि ती आकाशात 50 मैलांवर गेली. या राखेतील एक मायक्रोमीटर आकाराच्या कणांनी चंद्रप्रकाशातील लाल रंगांचे विकीरण घडवून आणले आणि त्यामुळे चंद्रप्रकाशाची हिरवी निळी छटा दिसली.

नासाच्या माहितीनुसार 1983 मध्ये मेक्सिकोमधील एल चिचॉन ज्वालामुखीचा उद्रेक, 1980 मध्ये माउंट सेंट हेलेन्स आणि 1991 मध्ये माउंट पिनाटूबोचा उद्रेक यावेळी सुध्दा असा 'खरा निळा चंद्र' दिसून आला होता. पण हे खूप दुर्मिळ आहे, इंग्रजीतील एक म्हण आहे 'Once in a Blue moon' त्याप्रमाणे